«احتکار» بلای بزرگ اقتصاد عصر ما
«احتکار» بلای بزرگ اقتصاد عصر ما
حضرت آیتالله العظمی مکارم شیرازی؛ مجله مکتب اسلام، فروردین 1361، سال بیست و دوم، شماره 1.
«احتکار» بلای بزرگ اقتصاد عصر ما
- اسلام در برابر «احتکار» که از گناهان کبیره است روش قاطع و انعطافناپذیری را پیش گرفته است
روح احتکار و شرایط آن
این حقیقت را قبلا گفتهایم ولی تکرار آن را ضروری میدانیم که اسلام به عنوان یک دین و آئین راستین هرگز در حاشیۀ زندگی مردم نیست، بلکه در متن زندگی انسانها قرار دارد، و به همین دلیل برای تمام دردهای اجتماعی «طبيب» و «دارو» را ارائه میدهد که یکی از این دردها درد احتکار، و یا صحیحتر، بلای احتکار است.
در گذشته که از برکت یک «اقتصاد وابسته و تک محصولی» ظاهرا همه چیز فراوان بود، شاید اهمیت و درد احتکار را زیاد احساس نمیکردیم، اما امروز که تصمیم داریم به خواست خدا روی پای خود بایستیم، و مشکلات ناشی از جنگ و محاصره اقتصادی و کمبود ارز که آنهم بر اثر همین عوامل به وجود آمده، نیاز به کالاها فراوان است و عرضه آن کم، درد احتکار را با تمام وجودمان احساس میکنیم و میفهمیم هنگامی که گروهی از خدا بی خبر ضروری ترین کالاهای زندگی مردم را احتکار میکنند چه بلائی بر سر طبقه مستضعف میآید. في المثل پنیر غذائی است که معمولا آنرا بر سر سفره قشرهای محروم میتوان یافت، اما افراد سودپرستی پیدا میشوند که دهها یا صدها هزار حلب آن را برای ثروت اندوزی و مکیدن خون مردم در انبارها پنهان می کنند، و خانوادههای مستضعف را حتی از یک لقمه نان و پنیر که میان همه ما ضرب المثل ساده ترین غذاها است محروم میسازند، و از آن بالاتر احتکار داروها و مواد دیگر که با جان مردم تماس مستقیم دارد، یا با روند انقلاب و تقویت پشت جبهههای جنگ.
***
اجازه بدهید گوشه ای از روایات تکان دهنده ای که در زمینه احتکار در منابع اسلامی وارد شده است در اینجا از نظر بگذرانیم تا روشن شود اسلام تا چه حد با مساله احتکار برخورد قاطع داشته است.
1. در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام(ص) میخوانیم: «أَيُّمَا رَجُلٍ اِشْتَرَى طَعَاماً فَكَبَسَهُ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً، يُرِيدُ بِهِ غَلاَءَ اَلْمُسْلِمِينَ ثُمَّ بَاعَهُ فَتَصَدَّقَ بِثَمَنِهِ، لَمْ يَكُنْ كَفَّارَةً لِمَا صَنَعَ»؛ (هر کس چیزی از مواد غذائی را بخرد و به منظور گران فروختن آن را چهل روز احتکار کند، سپس آن را بفروشد و تمام پول آن را [اعم از سود و سرمایه] در راه خدا صدقه دهد هرگز کفاره گناه او نخواهد شد).(1)
2. در حدیث دیگری از رسول خدا(ص) میخوانیم: «اَلْجَالِبُ مَرْزُوقٌ وَ اَلْمُحْتَكِرُ مَلْعُونٌ»؛ (آنکس کوشش دارد مواد نیاز مردم را به بازارها برساند خدا به او روزی پاک میدهد، و آنکس که به عکس سعی در احتکار دارد ملعون و دور از رحمت خدا است).(2)
3. باز در حدیث دیگر از همان حضرت چنین آمده است: «لايحتكر الطعام الا خاطئ»؛ (کسی جز افراد خطاکار و گناهکار دست به احتکار نمیزند).(3)
4. در عهدنامه امیرمومنان علی(ع) به مالک اشتر میخوانیم: «فَامْنَعْ [مِنَ] اَلاِحْتِكَارِ فَإِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ مَنَعَ مِنْهُ إِلَى أَنْ قَالَ فَمَنْ قَارَفَ حُكْرَةً بَعْدَ نَهْيِكَ إِيَّاهُ فَنَكِّلْ بِهِ وَ عَاقِبْهُ فِي غَيْرِ إِسْرَافٍ»؛ (ای مالک از احتکار جلوگیری کن، که رسول خدا(ص) از آن جلوگیری فرمود، باید معاملات مردم بدون سختگیری انجام گیرد، با موازین عدالت، و نرخهائی که نه برای خریدار اجحاف باشد نه فروشنده، و اگر کسی بعد از نهی تو، مرتکب احتکار شود، او را عادلانه مجازات کن).(4)
5. امام صادق(ع) میفرماید: «اَلْحُكْرَةُ فِي اَلْخِصْبِ أَرْبَعُونَ يَوْماً وَ فِي اَلشِّدَّةِ وَ اَلْبَلاَءِ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ فَمَا زَادَ عَلَى اَلْأَرْبَعِينَ يَوْماً فِي اَلْخِصْبِ فَصَاحِبُهُ مَلْعُونٌ وَ مَا زَادَ عَلَى ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ فِي اَلْعُسْرَةِ فَصَاحِبُهُ مَلْعُونٌ»؛ (احتكار در زمان عادى چهل روز است، و در زمان سختى و بلا گرفتارى سه روز است. بنابراين اگر بيش از چهل روز در زمان راحتى احتكار شود، احتكار كننده ملعون است و اگر بيش از سه روز در زمان سختى و گرفتارى احتكار شود نيز احتكار كننده ملعون است).(5)
6. در زمینه مجازات محتکران در پیشگاه خدا همین بس که در حدیث دیگری از پیامبر(ص) میخوانیم که جبرئیل پیک وحی به آن حضرت عرض کرد روزی به دوزخ نظر افکندم زمینی را دیدم که از شدت حرارت سوزان و جوشان بود از مالک دوزخ پرسیدم این نقطه برای چه اشخاصی است گفت برای سه گروه «المحتكرين، و المدمنين الخمر، و القوادين»؛ (محتکران، شرابخواران و واسطه فحشاء).
***
آنچه در بالا آوردیم بخشی است از آنچه در روایات اسلامی در مذمت احتكار وارد شده، و بررسی و مطالعه همین مقدار کافی است که موضع آشتی ناپذیر اسلام را در برابر این عمل زشت و ننگین منعکس کند. مخصوصا اینکه از حدیث اخیر سه گروه را در کنار هم قرار داده میفهمیم حتما ارتباط و پیوندی در میان آنها وجود داشته است که سرنوشت و حکم مشترکی پیدا کردهاند؛ واسطه فحشاء برای انجام یک عمل ننگین پا درمیانی میکند، شرابخواران نیز واسطه نشر فساد در زمین اند، محتکران هم واسطۀ وابستگی اقتصادی به بیگانگان، واسطه توزیع نامشروع کالا و واسطه فقر و محرومیت اند.
تعبير به «اَلْجَالِبُ مَرْزُوقٌ وَ اَلْمُحْتَكِرُ مَلْعُونٌ» روح تجارت اسلامی را منعکس میکند. تاجر هنگامی تاجر مسلمان است که مصداق «الجالب» باشد یعنی مواد مورد نیاز را به بازارهای مصرف با نرخ عادلانه بکشاند، و از آنجا به تمام شهرها و روستاها پخش کند، یعنی در کنار دستگاه تولید «وسیله موثری برای توزیع صحیح» باشد، اما آنکس که بجای جلب و توزیع صحیح کالاها، دست به کارهای انحرافی میزند، و کالا را از این انبار به آن انبار مخفیانه منتقل میکند، و مرتبا با نرخهای گرانتر روی آن معامله انجام میدهد، بی آنکه به نیازمندان عرضه کند -مگر به قیمت خون آنها- یک بازرگان و کاسب منحرف است که عمل او با روح و فلسفه توزیع و تجارت هرگز سازگار نمیباشد. و از اینجا نیز سر این سخن پیامبر که فرمود: «محتكر اگر تمام سود و سرمایه را، در راه خدا انفاق کند، کفارۀ گناه او نخواهد بود» روشن میشود؛ چرا که عمل محتكر تاثیری در کل بازار و سیستم توزیع کالا میگذارد و تورم متقابل در زمینههای مختلف ایجاد میکند؛ حال چگونه صدقه دادن آن پول میتواند این ضرر وسیع را جبران نماید؟
پیشنهاد برای مطالعه: فلسفۀ تحریم «احتکار»؟
